„Dječiji ustav“ i njegova uloga u Bosni i Hercegovini

Apstrakt

Zbog činjenice da djeca kao ljudska bića zauzimaju posebno mjesto u svakom društvu neophodno je da društvena zajednica u cjelini preduzme sve potrebne mjere i radnje u cilju obezbjeđenja posebne brige o djeci i njihovoj zaštiti. Radi se o posebnoj kategoriji stanovništva svake zemlje koja je u nacionalnom, ali i u međunarodnom pravu prepoznata kao posebno osjetljiva i specifična kategorija za čiju zaštitu nisu dovoljni uobičajeni mehanizmi zaštite (u procesu razvoja i odrastanja djeteta mnogo je subjekata zaštite koji imaju specifične uloge – roditelji, vaspitno-obrazovne ustanove, centri/službe za socijalni rad, zdravstvene ustanove, pravosudni organi, ombudsmeni, mediji, itd.) predviđeni pravom ljudskih prava. Kao posebno osjetljivo biće (sa svim svojim karakteristikama i autonomijom ličnosti, te potrebom i obavezom da iste uvažavamo, poštujemo, normativno uobličivamo i garantujemo, kao i da stvorimo ambijent u kome se prava djeteta zaista priznaju i ostvaruju), dijete počinje da se, u odnosu na starija lica, posebno tretira već sa početkom XVII vijeka kada i dolazi do buđenja svijesti o djetinjstvu i posebno djetetu i njegovim pravima kao pojmu.

Prava djeteta su danas činjenica, odnosno realnost koja je priznata međunarodnim pravom. Ona su više-manje normativno uređena, a proces normiranja teče i napreduje zavisno od pojedine zemlje, svakako prateći tokove razvoja društvenog života te zemlje.

Pod pojmom prava djeteta podrazumijevamo sva ona prava koja su po svojoj prirodi ljudska i koja svako dijete ima bez obzira u kojoj državi živi, odnosno u kakvom se političkom, kulturnom ili ekonomskom okruženju nalazi, te u skladu sa kakvim tradicijama, običajima i vjerovanjima se razvija. Radi se o korpusu prava koji je iznikao prvenstveno iz dvije osnovne ideje, i to: 1) djeca su autonomne ličnosti sa svojim specifičnim potrebama i pravima i, u skladu s tim, ona su nosioci pravnih zahtjeva tj. aktivni subjekti prava, a ne isključivo objekti zaštite od strane odraslih i 2) usljed specifičnih psihofizičkih karakteristika, zavisno od uzrasta i nivoa mentalne zrelosti, djeca su i posebno osjetljiva i ranjiva kategorija koja zaslužuje posebnu, odnosno dodatnu zaštitu države, odnosno svih njenih institucija (svi subjekti zaštite djece imaju obavezu i odgovornost blagovremeno i odgovarajuće reagovati, u skladu sa svojom ulogom, a u najboljem interesu djeteta). S druge strane, neophodna je kontinuirana saradnja, razmjena informacija, praćenje djeteta na putu od ranog rasta i razvoja pa do njegovog punog odrastanja. Samo zajedničkim aktivnostima, intervencijama i djelovanjem svih subjekata zaštite moguće je ostvariti punu zaštitu djeteta, te prepoznati situacije koje mogu stajati kao prepreke na njihovom putu zdravog odrastanja.

Svakako najvažniji i najautoritativniji dokument u oblasti prava djeteta na međunarodnom planu jeste Konvencija Ujedinjenih nacija o pravima djeteta iz 1989. godine (u daljem tekstu: UN Konvencija) koju je do sada ratifikovalo više od 200 država. UN Konvencija sadrži katalog prava djeteta. Prava djeteta predviđena UN Konvencijom su uzajamno povezana i ostvaruju se u svjetlu ostvarivanja četiri osnovna principa UN Konvencije, i to: 1) pravo djeteta na život, opstanak i razvoj, 2) najbolji interes djeteta, 3) pravo djeteta na participaciju i 4) pravo djeteta na nediskriminaciju.

Gdje se Bosna i Hercegovina danas nalazi sa aspekta ostvarivanja prava djeteta, odnosno primjene UN Konvencije, te da li su djeca u Bosni i Hercegovini na većem nivou socijalnog, moralnog i psihološkog razvoja? Da li je BH društvo obezbijedilo sve potrebne uslove za zdravo odrastanje, vaspitanje i obrazovanje djece? Da li je društvo uradilo dovoljno i da li smo mogli više? Koliko se prava djece danas krše u Bosni i Hercegovi? Mnogo pitanja, a na neka od njih pokušaćemo u ovom referatu dati odgovor.