Zbornik Instituta za kriminološka i sociološka
istraživanja
2007
/ Vol. XXVI / 1-2 / 103-120
Originalni naučni rad
UDK:
343.544/.545
343.431
Zlatko Nikolić*
Institut za kriminološka i sociološka
istraživanja, Beograd
Talas ekspanzije
prostitucije na našim prostorima, koji nas je zapljusnuo devedesetih godina sa
početkom raspada prethodne države, te tranzicija i osiromašenje stanovništva,
iskomplikovao se i dodatnim fenomenom u vidu trgovine ljudima, odnosno sex
trafiking-om. Na taj dodatni fenomen su uticala ratna događanja u okruženju,
pojava stranih vojski kao konzumenata usluga prostitucije, te tranzitne rute ka
tim novim destinacijama u našem okruženju (BiH i KiM). Tako je "najstariji
zanat", od relativno tolerantne socijalnopatološke pojave, postao
uznemirujuća i kriminalizovana pojava, pa smo i mi kao država morali da se time
pozabavimo, inkriminišući trgovinu ljudima, odnosno sex trafiking, kao krivično
delo. Da li je to dovoljno, zašto je prostitucija podložna kriminalizaciji i
eksploataciji i koji su načini njenog suzbijanja tema je ovog rada.
KLJUČNE REČI:
prostitucija / trgovina ljudima / patologija / etiologija / kriminalizacija /
prevencija
*
Email: zlatkon@ptt.yu
S
vremena na vreme udarne strane tzv. tabloidnih novina, ali i elektronski mediji
senzacionalno i sa izvesnom dozom zgražavanja objave po neku senzaciju o
prostituciji, njenoj sve većoj raširenosti na ovom području, te akterima u
podvođenju i njihovim žrtvama. Javnost se naročito čudi da su makroi ili
podvodači po nekad cele, do juče, cenjene familije, koje pored redovnih
delatnosti u svojim firmama imaju i po nekoliko iznajmljenih stanova i
zarobljene maloletnice. Problem je naročito izražen, bar prema novinskim
izveštajima, na severu Srbije, odnosno Vojvodini kao izvoru "robe",
čija je destinacija Raška oblast, BiH i Kosovo i Metohija ili Albanija. Za
poznavaoce problema prostitucije i tzv. "Sex trafiking-a", međutim,
nije nepoznanica zašto je izvor snabdevačima seks usluga sever Republike, a
destinacije Raška oblast, BiH, KiM i Albanija. Koncentracija izbeglica iz
bivših republika SFRJ, naime, te bivših republika SSSR-a, posebno Moldavije i
Ukrajine, na području severa Republike, sve do Beograda, postalo je tranzitno
područje za sex trafiking, a jednim delom i privremena destinacija. Stanje nije
drugačije ni bolje ni u drugim područjima Republike koja se nalaze na
"ruti" za navedene destinacije, ali je Vojvodina geografski
najpovoljnija za tranzit i ekonomski za destinaciju. Tako su iz žargona skoro
isčezli termini poput "štajga", kao sinonim za autobusku i železničku
stanicu i njihove "bircuze" u kojima se upražnjavala prostitucija, te
lascivni nazivi parkova oko ovih stanica u Novom Sadu, Beogradu i drugim gradovima.
Zamena za te parkove i "bircuze" postali su mobilni telefoni i SMS
poruke, oglasi u tabloidnim novinama i slično. Oglasi i SMS poruke, međutim,
služe i organizatorima posla za namamljivanje žrtava ili njihovo dobrovoljno
pristajanje za taj posao. Tako danas skoro da nema grada ili većeg mesta bez
određenih "barova" u kojima se ne pružaju sve vrste usluga, a u njima
"na crno" rade i maloletnice i strane državljanke. Slučajni ekscesi
ili povremene racije policije otkriju deo onoga što se pred nosem "moralne
javnosti" dešava, ali sve to i novine i javnost brzo zasiti i prestane da
ih interesuje, pa više nije vest sa jednog elektronskog medija, na primer, da
je samo u Beogradu tokom 2006. godine privođeno preko 1200 prostitutki, od
kojih više njih i više puta. Razlog je jednostavan, jer prostitucija i
kriminalna eksploatacija prostitutki ne ugrožava socijalnu sredinu u tolikoj
meri kao, na primer, narkomanija, razbojništva, ubistva i drugi kriminalni
akti. Ali, za moderne "proučavaoce" prostitucije je veoma važno da se
taj "najstariji zanat" ne naziva više tim anglosaksonskim terminom,
odnosno da se prostitutke ne nazivaju tako, već "seksualnim radnicama i
radnicima". Promena, doduše, nije ni naivna ni besmislena, jer implicira
shvatanje prostitucije kao vrstu rada, pa time i pravo na rad, što u osnovi
nije sporno, ako se ima u vidu da su sve druge i drugačije orijentacije na
suzbijanju prostitucije dale slabe rezultate, o čemu ćemo kasnije više reći.
Stvarno
stanje stvari, međutim, pruža sasvim drugačiju i poražavajuću sliku naše
"moralne čistote", jer skoro u svim većim mestima ima ilegalnih
javnih kuća u vidu barova za zabavu, salona za masažu, motela, kafana,
iznajmljenih stanova i slično. U njima, razume se, završava jedan broj od preko
dva miliona žena i dece u svetu koji su žrtve trgovine ljudima i ropskog
položaja, kako procenjuju agencije UN-a, mada se tamne brojke u kriminologiji
uvek dobijaju sa množenjem procenjenog broja od najmanje tri puta. Profit
organizovanog kriminala je, tako, sa kombinacijom prostitucije i trgovinom
ljudima radikalno porastao i zbog tako velikog profita čak i najorganizovanije
države imaju problema da tu pojavu suzbiju. To je naročito teško u zemljama u
tranziciji bivšeg istočnog bloka, i zemljama u blizini ratnih konflikata ili u
ratnom konfliktu, kako je sada na Bliskom istoku, ali i kod nas zbog nedavnih
ratnih događanja i, naročito, prisustva stranih trupa u BiH i KiM, te okolnim
zemljama koje su postale novi saveznici i baze NATO-a. Zemlje ili regioni sa
stranim trupama, naime, uvek su destinacije za delatnosti organizovanog
kriminala, kao što su: prostitucija i trgovina ljudima, šverc psihoaktivnih
supstanci odnosno droge, šverc oružja, cigareta i drugog. Otuda mi, sve i kada
bismo hteli, ne možemo biti pošteđeni ovakvog procvata prostitucije kao
socijalnopatološke pojave i svega što je prati, u ovom slučaju trgovina
ljudima, odnosno tzv. sex trafiking. Međutim, prostitucije bi u našoj zemlji
kao "najstarijeg zanata" svakako bilo i bez navedenih novih
okolnosti, kao što je ima i u svim drugim regionima bez sličnih problema, ali
joj dramatični efekat daju upravo te nove okolnosti, kombinovane sa trgovinom
ljudima i blizinom "tržišta", kakva su BiH, KiM i okolne zemlje sa
vojnim bazama stranih zemalja.
Nemoguće
je, stoga, ne povezati trgovinu "belim robljem" sa prostitucijom, ako
sve ukazuje da je gro otetih, namamljenih, kupljenih ili bilo kako drugačije
dovedenih u ropski položaj namenjeno prostituciji, bilo da se radi o ženama ili
deci. Podaci Skloništa za žrtve trgovine ljudima kod nas (2002-2006.)1 govore
da je od svih žrtava trgovine ljudima čak 92,50% podvrgnuto seksualnoj
eksploataciji, 2,50% sklapanju prinudnih brakova i samo 5% radnoj ili drugoj
vrsti eksploatacije. Zašto je onda prostitucija "najstariji zanat" i
kako to da stalno "preživljava", osavremenjujući se novim
aktivnostima i obeležjima, kakav je slučaj i sa trgovinom ljudima, odnosno sex
trafiking-om?
1
Prema, Mijalković, S.: Trgovina ljudima u Srbiji - krivičnopravni,
fenomenološki i viktimološki aspekti, Zbornik radova IKSI, Beograd, 2007. str.
137-157.
Mada
se iz prethodnih podataka o žrtvama trgovine ljudima nameće prividni zaključak
da je prostitucija uglavnom rezultat pohote muškaraca i prinuda žrtve (žena ili
dece), prostitucija bi, kada bi to bilo tačno, bila zanemarljiv
socijalnopatološki problem u većini savremenih zajednica. Stoga se, pod pojmom
prostitucije ne podrazumeva prinuda i nasilje, iako u prostituciji i toga ima,
već "zanat" kao način življenja ili preživljavanja davaoca usluge,
budući da postoji bitna razlika između silovanja i prostitucije, odnosno,
silovane žene i prostitutke. Čak i među samim žrtvama trgovine ljudima, odnosno
žrtvama sex trafiking-a, postoje prostitutke koje su to postale po svom izboru,
ali su postale žrtve po raspolaganju sredstvima od svog "rada" i slobodi
odlučivanja o mestu boravka i vrsti klijentele. Zbog toga se i pored brojnih i
različitih definisanja pojma prostitucije sve uglavnom svodi na najstariju
definiciju, koju je dao još starorimski pisac Ulpijan2. Po ovoj
definiciji se, naime, prostitutkom smatra žena koja javno i za novac ustupa
svoje telo većem broju muškaraca, ne praveći izbor među njima. Varijacije na tu
temu o emocionalnoj ravnodušnosti, istopolnosti partnera, psihičkim problemima
prostitutke i klijenta, anonimnost ili javnost prostitucije i prostituisanja ne
menja suštinu prostitucije kao fenomena.
2.
Prema, Špadijer-Džinić, J.: Socijalna patologija, Stručna knjiga, Beograd,
1988. str. 84.
Sve
te "naslage" i akademisanje su više rezultat morala i moralisanja
onih koji se prostitucijom bave, nego što je to rezultat stvarne suštine ove
pojave. Otuda, nije moguće da se u istu ravan podvede i status
"kurtizana" ili "metresa", za koje u našem jeziku postoji
termin "sponzoruše", zatim udaja iz koristoljublja ili slično, jer
nedostaje parametar promiskuiteta ili više partnera u jednom danu ili nedelji
radi uvećanja zarade.
Kada
se govori o prostituciji, inače, u javnosti i među stručnjacima se
predominantno misli na relaciju žena (prostitutka) i muškarac (klijent), iako u
"nesavršenom svetu" postoji i homoseksualna prostitucija kod oba
pola. Nisu retki, otuda, specijalizovani barovi za zabavu žena ili muškaraca i
to u oba smera - heteroseksualni ili homoseksualni. Pomodarstvom je postalo i
periodično unajmljivanje specijalnih usluga muških ili ženskih striptizeta,
masera ili maserki, parova za posmatranje zbog voajerstva i slično, a sve pod
maskom nevinih i naivnih povoda, kao što su momačke ili devojačke večeri,
rođendanska, maturska ili druga slavlja i slično. O svemu tome se malo govori i
ne smatra se nekim posebnim problemom sa aspekta klijentele, ali se zaboravlja
da su "davaoci usluga" profesionalci i da to nisu ni od juče i ne
samo tada radi zabave. Zbog toga ćemo se, kada govorimo o prostituciji, baviti
upravo klasičnom prostitucijom, koja sa svojim karakteristikama, uz mala
odstupanja, pokriva i sve druge oblike prostituisanja po ulogama ili rodnim
karakteristikama.
Atribut
"najstariji zanat" prostitucija je dobila ne slučajno, jer o tom
fenomenu postoje pisani tragovi još iz najstarijeg vremena. Ona se, tako,
pominje još u doba Vavilona (oko 1500. godine pre nove ere), zatim u Fenikiji,
kod starih Izraelaca, antičkoj Grčkoj i Rimu i sve do danas3.
Prostitutke
su, razume se, kao i danas imale ulogu da za nadoknadu pruže seksualnu uslugu
klijentu koji je spreman da za to plati, ne birajući pri tome vrstu klijenta ni
po jednom parametru (izgled, starost, status, bogatstvo, broj klijenata i sl.).
Ali, status klijenta (materijalni pre svega) je i tada i sada određivao vrstu i
status prostitutke, od uličnih prostitutki do pratilja bogatih (hetera). Tako
su se od najranijih dana ovog "zanata" izdiferencirale tri kategorije
ovih davaoca usluga, a prema tri dominantna staleža u društvu: niži, srednji,
visoki. Razume se, da ovaj "zanat" prati i podgrupe u društvenim
zajednicama, pa tako među tzv. "uličarkama" ili
"kamenjarkama", kako se u žargonu nazivaju, imamo i podgupe kao što
su u savremenim uslovima "kafanske prostitutke", "šoferske
prostitutke", "lučke prostitutke" i slično.
Drugu,
višu kategoriju, predstavljaju organizovane prostitutke u javnim kućama (javnim
ili tajnim), koje su po ceni i uslugama ipak "klasa" u odnosu na
"ulične prodavačice ljubavi". One su "najamni radnici"
organizovane servisne kuće i podvrgnute su kontroli (policijskoj, zdravstvenoj
i drugoj), sa određenim kodeksom i pravilima za ponašanje koje propisuje
"kuća" i za prostitutke i za klijentelu. Time su one, zapravo,
zaštićene i od policijskog progona, konkurencije i hirova klijenata, ali sve to
plaćaju svojim najamnim radom.
Sa
razvojem društva i savremenih sredstava za komunikaciju koja to prate, u
prostituciji i njenom organizovanju se pojavljuje i viša klasa ovog
"zanata", u vidu devojaka po pozivu i tzv. "poslovna
pratnja", kao što su to bile hetere u antičkom svetu. Ova vrsta
prostitucije omogućava organizatorima, ali i klijenteli, veću anonimnost,
smanjenje troškova za održavanje objekta u vidu javne kuće, te izbegavanje
poreza koje javne kuće moraju da plaćaju. Sve ostalo funkcioniše kao i u javnim
kućama: izbor prostitutke iz foto albuma, cena, vreme i drugo, s tim što ova
vrsta prostitutki, za razliku od javnih kuća, ne mora da se time isključivo
bavi, pa među njima ima i povremenih ili gostujućih prostitutki iz svih slojeva
društva: studentkinje, srednjoškolke, mlade udate žene, zaposlene i nezaposlene
i slično. Za ovu vrstu usluga marketing se vrši preko oglasa, SMS poruka,
potkupljenih recepcionara u hotelima i motelima, te na INTERNET sajtovima.
Organizator ima obavezu da traženu uslugu organizuje i realizuje, ali i da
zaštiti prostitutku od neželjenih ponašanja klijenata. Tako, u krajnjoj liniji,
nema razlike između uloge uličnog makroa, "madam" ili domaćice u
javnoj kući i "posrednika" u agencijama za poslovnu pratnju ili
servisu po pozivu. Prostitutke, razume se, sve te "usluge" posrednika
u vidu organizacije i zaštite plaćaju od svoje zarade, iako su svesne da je to
eksploatacija, ropski položaj u najvećem broju slučajeva i poniženje. Šta je
onda to što ih tera na takav način življenja i egzistencije? Da li je to prinuda
i ropski položaj u koji su ne svojom željom dovedene ili nešto drugo, jer
prostitucija tako dugo egzistira kao fenomen i s pravom nosi atribut
"najstariji zanat"?
3.
Prema, Bošković, M.: Kriminologija i socijalna patologija, Matica srpska, Novi
Sad, 1995. str. 249.
O
uzrocima prostitucije u stručnoj literaturi je opisano bezbroj razloga i
tumačenja, od bioloških i psiholoških do društvenih, odnosno socioloških
tumačenja. Tako je Čezare Lombrozo u svoj teoriji o rođenom kriminalcu
(biološka teorija)4 osporavao rodne karakteristike kriminaliteta u
službenim statistikama, smatrajući da su žene sklonije devijantnom i
kriminalnom ponašanju od muškaraca, ako bi se u to uključila i prostitucija. On
je, naime, smatrao da se i prostitutka rađa kao takva i da su prostitutke konstituciono
i psihološki rođenjem predisponirane osobe za prostituciju, te da je to njihov
prirodni oblik regresije, a ne zločin kao kod muškaraca. Prema njemu se i kod
prostitutki radi o slaboumnosti kao kod kriminalaca i biološkom atavizmu, koji
je posledica konstitucije glave i ulegnuća u bazi lobanje. Drugi autori iz
domena biološki teorija su pak te biološke faktore za prostituciju povezivali i
sa socijalnim (Šnajder, Feri i drugi), kao što je to pred kraj svog života i
nakon kritika njegove teorije učinio i sam Lombrozo.
Psihološka
tumačenja uzroka prostitucije uglavnom su se bavila nagonskom i intelektualnom
sferom problema, a psihopatološka tumačenja traumama, emocionalnom nezrelošću,
podsvesnim željama za osvetom, frigidnošću, Edipovim kompleksom,
homoseksualnošću žena i drugo. Prema ovim tumačenjima proizilazi da je problem
prostitucije verovatno u nastojanju društva da seksualni nagon ljudi, kao
prirodnu ili biološku predispoziciju ljudi, uredi društvenim normama, pa u
uslovima hiperseksualnosti ili neadekvatne socijalizacije dece za rad i ulogu
roditelja, dolazi do sklonosti ka strastima zabave, seksualne zloupotrebe,
prevrtljivosti u ponašanju itd. Psihoanalitička istraživanja su se, međutim,
više bavila emocionalnom sferom ličnosti prostitutke, kao što su nezadovoljstvo u seksualnim i
emocionalnim komunikacijama sa partnerom, traumama i neurozama, potisnutim
željama i nametnute uloge u socijalnoj sredini i drugo.
Sociološka
istraživanja i tumačenja prostitucije polaze od socijalnog statusa i uloge žene
u društvenoj zajednici, socijalnoj bedi, migraciji i industrijalizaciji i
njihovim posledicama na porodične odnose, vaspitanje dece, emancipacije žena,
pada seksualnih tabua i predbračni život mladih, neravnopravnost polova i
njihova uloga u društvenoj strukturi, anomiji savremenih urbanih sredina i
motivaciji za lakom zaradom i drugo.
Sva
ova istraživanja i tumačenja su, svako sa svog aspekta, osvetlila deo problema,
ali su zbog prenaglašavanja pojedinih od faktora uticaja ostala nedorečena,
budući da na razvoj čoveka utiču sva tri faktora razvoja ličnosti: biološki ili
nasledni, socijalni i aktivnost same ličnosti. Zapostavljanjem polnih razlika,
na primer, kao biološke predispozicije, ne bismo mogli da objasnimo
predominantnu podelu uloga po polu u prostituciji, odnosno dominaciju žena.
Biologija je, prema tome, odredila pol i njegove mogućnosti za razvoj, ali
kakav će taj razvoj biti zavisi i od socijalnog okruženja, odnosno vrednosnih
normi i strukture društva, te socijalizacije ličnosti u tom okviru.
Socijalizacija ličnosti je, međutim, složen socijalnopsihološki proces i ona,
uprkos istom izvoru (vrednosnom sistemu društva) i istom cilju za sve i istim
agensima ili prenosnicima tih vrednosti i normi, ne uspeva podjednako, jer na
to utiču i prethodna dva faktora (biološki i socijalni), ali i aktivnost same
ličnosti5. Koliko će se i kako internalizovati (prihvatiti kao
svoje) vrednosne norme koje se nameću od društva zavisi, dakle, i od bioloških
predispozicija ličnosti, kvaliteta samih prenosioca (porodice, vršnjaka, škole,
mas medija), ali i od same ličnosti i njene aktivnosti. Rezultat svih ovih
faktora je određena ličnost i njeno ponašanje u socijalnoj sredini, pa su jedni
inteligentni po predispoziciji, ali lenji i bezvoljni, drugi prosečni, ali
vredni i uporni, treći ispodprosečni, ali takođe vredni i bezbroj drugih
kombinacija. Svi oni, međutim, imaju iste potrebe: da vole i budu voljeni
(afilijativnost), da imaju sigurnu egzistenciju i okupaciju vremena
(prevazilaženje pasivnosti svoje egzistencije) i da budu sigurni (osećaj
bezbednosti). Te potrebe, pak, zadovoljavaju svaki na svoj način, jer nema dva
ista čoveka, čak ni među jednojajnim blizancima. Većina se na sve to
prilagođava konformiranjem sa milionima drugih, ali postoji i manjina čiji je
način prilagođavanja destrukcija nametnutog vrednosnog i socijalnog okvira, pa
te iste ljudske potrebe zadovoljavaju na drugačiji, objektivno mogući, ali
nedozvoljeni način.
Prostitucija,
prema svemu, predstavlja taj drugi i nedozvoljeni način zadovoljenja osnovnih
ljudskih potreba, sa jedne strane, potrebu zadovoljenja osujećene pripadnosti
kod klijenata (korisnika usluge), a sa druge, potrebu za zadovoljenje
sigurnosti egzistencije (davaoci usluga). I jedni i drugi su u procesu
socijalizacije potpuno ili delimično prikraćeni da sa socijalnom sredinom
uspostave emotivni, čulni i intelektualni kontakt, pa to rade, jer potrebe nisu
nestale, na način koji to socijalna sredina i njene norme ne dozvoljavaju i
tretiraju ih kao devijantne i izopačene. Uostalom, kada ne bi postojale te
uzajamne ali različite potrebe kod korisnika i davaoca usluga, prostitucija ne
bi tako dugo opstajala i preživljavala sva nastojanja da se redukuje i suzbije,
pa nakon svega s pravom nosi atribut "najstariji zanat". Tumačenja da
prostitucijom žene, zapravo, koriste prednost da ne moraju osim svoga tela da
prodaju i strasti, za razliku od muškaraca (E. Seling), te da prostitutka
zloupotrebljava tuđe potrebe u otuđenom svetu, jer je ona usled bure strasti
jeste i ostaje nadmoćni posmatrač strasti koje budi, budući da se ona oseća
usamljenom i ravnodušnom kada su drugi ushićeni i opijeni (A. Hauzer)6
ne objašnjava problem, jer se zasniva samo na rodnim, odnosno, biološkim
karakteristikama učesnika u događanju.
Razvojne
faze karijere prostitutki su, inače, individualno određene, ali početni status
"rđave devojke" u svojoj sredini i porodici može se smatrati prvom
fazom koji buduća prostitutka zbog svog promiskuiteta
stiče
u svojoj sredini, kako su to Lemert i Dejvis7 opisali. Sve
promiskuitetne devojke i žene, naime, u svojoj sredini izazivaju skrupuloznu
pažnju okoline koja se samo naizgled bavi "tuđim stvarima", a zapravo
u tome traži satisfakciju i opravdanje za svoje neuspehe i, posebno, za svoje
strahove da se to i njima i njihovoj porodici ne desi. Od toga nisu imune ni
otuđene urbane sredine, a posebno je takva pozornost izražena u patrijarhalnim
i ruralnim sredinama, gde je "bavljenje tuđim poslovima" vrsta socijalne
kontrole. U drugoj fazi promiskuitetne devojke ili žene, kada već steknu takav
opravdan ili neopravdan status, mogu da steknu određena znanja i da postanu
svesne o mogućim ekonomskim efektima takvog njihovog ponašanja, a u trećoj fazi
da se zbog već stečene etikete prostitutke sekundarno identifikuju kao takve i
da to postane njihov način življenja. Ove faze, međutim, samo grubo mogu da se
uzmu kao proces razvoja devijantne karijere prostitutke i to samo u određenim
kulturnim sredinama, u kojima je dostignut određeni stepen ekonomske i
kulturno- obrazovne emancipacije žena. Za sve žrtve trgovinom ljudima ili tzv.
"belog roblja" obrazac razvoja nije adekvatan, iako u osnovi ima
elemenata gore navedenog: egzibiocionizam, želja za lakom zaradom na osnovu
svog izgleda (konobarice i bakšiš, starlete i moguće uloge, manekenke i
slično). Takođe se mora imati u vidu da sve socijalne sredine i kulturni miljei
nemaju isti odnos prema promiskuitetnim devojkama i ženama i da stigmatizacija
istih, koja inače postoji svuda, nije jednake snage i posledica8. Na
razvoj i, posebno, brzinu razvoja karijere jedne prostitutke, prema svemu,
bitno utiče način reagovanja socijalne sredine na njenu seksualnu devijantnost.
Činjenica
je, međutim, da su prostitutke stigmatizovane u svim socijalnim sredinama,
manje ili više, što za posledicu ima određivanje njihovog statusa i uloge u toj
sredini. Na taj status i ulogu nisu bitnije uticali ni pokušaji boraca za
ljudska prava, odnosno, razne nevladine organizacije, niti korišćenje
eufemizama tzv. prosvećenih poslenika u javnom sektoru i medijima, kao što su
"poslovna pratnja", umesto prostitutka i, u poslednje vreme kod nas,
"seksualne radnice", kako smo na početku ovog teksta naveli.
Prostitutka je, naime, ma kako je eufemistički nazivali, u svojoj socijalnoj
sredini prikraćena za mnoge uloge koje bi mogla da ima da je ne prati
(opravdano ili neopravdano) takva stigma, pa su one, kao i kriminalci,
onemogućene da biraju uloge kao što su: druženje sa "dobrim" momcima
i devojkama, udaja i stvaranje porodice u "dobrom" okruženju, dobro
zaposlenje i slično. Zbog toga su one, kao i kriminalci, prinuđene da budu
"bliži susedi" sebi sličnim, odnosno, da se druže i udružuju sa
drugim prostitutkama. Tako se stvara posebna subkulturna grupa, koja kao takva
ima svoj vrednosni sistem, svoj žargon i kodeks za ponašanje, svoj način
odevanja, zabave i rekreacije, odnosno, sve parametre jedne subkulturne grupe.
Sve subkulturne grupe, pak, kako je poznato, imaju za zadatak da svojim
članovima pomognu u "pronalaženju sebe" i da bez većih potresa
prihvate sebe u svojoj novoj ulozi, te da zadovolje svoju prirodnu potrebu za
pripadnošću (afilijativni motiv) i za prevazilaženje pasivnosti svoje
egzistencije (motiv za poštovanje i samopotvrđivanje sebe). Ta identifikacija
sa stotinama ili hiljadama drugih omogućava prostitutki ili svakom drugom
devijantu, članu sekte ili neke druge subkulturne grupe, da nađe podršku za
svoje ponašanje i način zadovoljenja svojih potreba, jer su ih drugi odbacili i
stigmtizovali ili im nisu pružili satisfakciju zbog lažnog morala, drugačijeg
viđenja i načina življenja. U grupi se, otuda, uči sve ono što grupu čini
karakterističnom, ali i način ophođenja sa drugima izvan grupe, a u slučaju
prostitutki to su pravila za ponašanje u odnosu na zahteve mušterije, način
privlačenja istih, zaštita od agresivnih i nesolventnih klijenata, seksualne
tehnike i opcije opštenja sa klijentima, cene, zdravstveno-higijenska zaštita i
slično.
Stigmatizacija
prostitucije i prostitutki je, iako se to malo vidi, osnovni uzrok što se i
privatno i od državnih organa toleriše očigledna pojava eksploatacije istih i
na to se gleda ka na "normalnu" pojavu, po sistemu "taj svet
zaslužuje to". Zbog toga se u tom iznuđenom i praznom prostoru zbog lažnog
morala socijalne sredine, osim prostitutke i klijenta, uključuje i treće lice,
odnosno zaštitnik i podvodač, kako se to najčešće misli. Međutim,
"zaštitnik" je najčešće, ranije ili kasnije, vlasnik određene prostitutke
ili grupe prostitutki koje "štiti" od nasilnih ili nesolventnih
klijenata, drugih "zaštitnika", policije, sudova, konkurencije i
drugog, a neretko i stanodavac (javne kuće), hranioc i izdržavaoc prostitutke i
njene porodice, ali sve o trošku i zaradi iste9. Otuda i pojava
preprodaje prostitutki od vlasnika do vlasnika, sa daljim i beskonačnim dugom i
zaduženjima, odnosno ropskim položajem prostitutki.
4.
Vidi, Nikolić, Z.: Kriminologija sa socijalnom patologijom, Narodna knjiga,
Beograd, 2000. str. 111-115.
5.
Isto, str. 167-176.
6.
Prema, Bošković, M.: Kriminologija i socijalna patologija, op. cit. str.
249-250.
7.
Vidi, Špadijer-Džinić, J.: Socijalna patologija, op. cit. str. 94-95.
8. Poznato je iz literature
da se promiskuitetne devojke ili žene u patrijahalnim, posebno islamskim
zemljama, ili kamenuju i ubijaju ili ih porodica sama daje u javne kuće, kako
više ne bi sramotile porodicu.
9. Mnoge prostitutke,
naime, ne mogu da otplate "dug" poslodavcu za hranarinu, zaposlenje,
zdravstvene kontrole i slično, pa one "duguju" njemu sve dotle dok on
na njima može da zarađuje.
Kada
se ima u vidu negativan odnos "javnog morala" svih socijalnih sredina
prema prostituciji i prostitutkama i uvek velika mogućnost zarade na tim
stalnim ljudskim potrebama na nečemu što je javno i službeno zabranjeno, onda
nije čudno da se u sve to uključuju posrednici u vidu profesionalnih ili
organizovanih kriminalaca. Prostitucija je, naime, jedna od stalnih i
nepromenjljivih stavki delovanja organizovanog kriminala, pored šverca oružja,
narkotika, alkohola i cigareta. U poslednje vreme to postaje i tzv. trgovina
ljudima i trgovina ljudskim organima, uz sve druge aktivnosti koje u nekim
sredinama mogu biti zabranjene, a narodu ili korisnicima usluga potrebne
(ilegalne kockarnice, šverc naftnih derivata, prevoz emigranata, i sl.). Javno
nepriznati, ali faktički postojeći animozitet prema prostitutkama, čini organe
reda i zakona u mnogim zemljama tolerantnim prema žrtvama seksualne
eksploatacije, pa su one za njih, iako žrtve sa delom svoje krivice, tretirane
kao "osobe bez identiteta" i, samim tim, bez prava na njihovu
zaštitu. Organizovani kriminalci to dobro znaju, jer bez saradnje sa službenim
organima to ne bi mogli ni da budu, pa žrtvama seksualne eksploatacije
(dobrovoljno, prevarom ili prinudom) oduzimaju putne isprave i novac, uz
zastrašivanje šta će im se desiti ako o tome govore ili pokušaju da pobegnu.
Tako, u krajnjoj liniji, prostitutke kao "eksploatatori" tuđih
slabosti, kako su nam to predstavili Seling i Hauzer, postaju eksploatisane,
jer zbog svog statusa i stigme u socijalnoj sredini bivaju upućene na svoje
eksploatatore. Otuda je i jaka povezanost prostitucije sa kriminalitetom, a ne
zato što je taj "najstariji zanat", sam po sebi, kriminalan, jer
devijantno ponašanje ne znači da je, istovremeno, i kriminalno10.
Kriminalci koji su takođe stigmatizovani u socijalnoj sredini i koji zbog toga
imaju redukovan izbor uloga i "boljih prilika" među ženama, prirodno
su upućeni na društvo prostitutki i kao žena i kao izvora zarade. Sve policije
u svetu, otuda, zone javnih kuća ili ulične prostitucije (autobuske i
železničke stanice, morske ili rečne luke i dr.) tretiraju kao "vruće zone
kriminaliteta" i smatraju da im to olakšava kontrolu, nego kada su takve
zone zabranjene.
Međutim,
prostitucija je od devedesetih godina prošlog veka na našim prostorima izašla
iz okvira klasične prostitucije, jer se daljom kriminalizacijom zbog pojave
zemalja u tranziciji (istočni blok), ratova u pojedinim regionima i na Balkanu
posebno, pojavila za organizovani kriminalitet nova prilika za ubrzanu i dobru
zaradu, pa je prostituciji "pridodat" i novi impuls u regrutovanju
prostitutki, odnosno njihovom otkupu, prevari i preprodaji. Tako na scenu stupa
ranije zanemarljiv fenomen poznat kao sex trafiking. Ova vrsta trgovine, razume
se, ne bi se ni pojavila ni imala svrhe da se u navedenim regionima nisu
pojavili "klijenti" u vidu stranih trupa i paravojnih organizacija,
jednako kako je to bilo u vreme Drugog svetskog rata, kada su Nemci, Japanci i
drugi organizovali tu vrstu "zabave i rekreacije" za svoje vojnike.
Ratovi su prošli ili su konflikti "zamrznuti", ali dalji boravak
tuđih trupa na tuđoj teritoriji, kao u našem okruženju (BiH, KiM, nove NATO
članice i dr.), omogućava i održava potrebu da uhodani kanali i razrađeni
"biznis" organizovanih kriminalaca ne prestaju, odnosno, nije došlo
do gubitka klijentele i tržišta. Otuda će ova pojava i nadalje opstajati, bar u
sadašnjem obimu.
Podaci
različitih državnih agencija ili agencija UN-a, stoga, pokazuju frapantan
porast trgovine ljudima, od kojih je preko 80% žena i dece, a od toga preko
92,5% za seksualnu eksploataciju, kako smo napred naveli. Procenjuje se da je
preko milion i osamsto hiljada dece tokom 2000. godine bilo eksploatisano kroz
prostituciju i dečju pornografiju, a od trgovine ljudima za seksualnu
eksploataciju se samo u Evropi stiče prihod od preko 7 milijardi dolara
godišnje, dok je na svetskom nivou to, prema nekim procenama, preko 500
milijardi dolara11. Porast je u odnosu na devedesete godine
radikalan, a sex trafiking je prema profitu i isplativosti postao jednak, ako
ne i bolji, od trgovine drogom. Naša zemlja, zbog toga, ali i zbog svog
geografskog položaja, okruženja, tranzicije i siromaštva, te boravka stranih
trupa u BiH i KiM, nije izuzeta iz ovog trenda, na šta ukazuju i podaci MUP-a
po kojima je od 2000 do 2007. godine podneto 239 krivičnih prijava, a protiv
376 lica za 354 krivičnih dela trgovine ljudima12. Kada se tome doda
i već poznati fenomen tzv. "tamnih brojki" u svakoj kriminalnoj
pojavi, onda ni ovaj podatak nije zanemarljiv za naše uslove, a pogotovo zbog
toga što smo mi u svom Krivičnom zakoniku ovu pojavu inkriminisali na
adekvatniji način tek 2003. godine. Razume se da ova inkriminacija tzv. sex
trafiking-a mora, s vremena na vreme, da trpi izmene i dopune, odnosno
redefinisanje problema, a na osnovu novih iskustava u progonu tog vida
zloupotrebe prostitucije
10.
Vidi, Nikolić, Z.: Kriminologija sa socijalnom patologijom, op. cit. str.
23-26.
11.
Prema, Mijalković, S.: Trgovina ljudima u Srbiji op cit.
12.
Isto
Zbog
toga što prostitucija, sama po sebi, kako smo već naveli, ne ugrožava socijalnu
sredinu kao socijalnopatološka pojava u meri u kojoj to čine alkoholizam i
narkomanija, na primer, odnos socijalne sredine prema njoj je i tolerantniji i
više moralistički determinisan. Animozitet prema prostitutkama je, stoga, više
rezultat neslaganja zbog kršenja moralnih normi, nego straha od proširenja
problema, kao kod alkoholizma i narkomanije, posebno. Međutim, upliv
organizovanog kriminaliteta u samu pojavu, eksploatacija prostitutki,
brutalnost makroa i, posebno, prinuda i trgovina ljudima, uticali su da se i
prema prostituciji podigne odijum socijalnih sredina i da se u suzbijanju
takvih pojava ide i na sam koren problema, odnosno, prostituciju. Zbog toga se,
saglasno kulturno-ekonomskom, vrednosnom i moralnom sistemu, u različitim
društvenim sredinama različito i reaguje na prostituciju i kriminalizaciju
prostitucije. Glavni pravci delovanja u suzbijanju ove pojave su usmereni
upravo na suzbijanje eksploatacije prostitutki, odnosno sprečavanja njene
kriminalizacije od strane organizovanih kriminalaca., budući da samu pojavu do
sada niko nije uspeo da spreči. Tako se, prećutno, i uprkos animozitetu prešlo
preko samog problema prostitucije, pa su se pojavili zagovornici i realizatori
tzv. reglementacije ili legalizovanja prostitucije, nasuprot ogorčenih
zagovornika njene zabrane, sa jedne strane, i zagovornika abolicije ili
ukidanja svakog vida regulacije prostitucije, sa druge.
Legalizovanje
prostitucije ili reglementacija je pokušaj da se ova pojava koja se i nadalje
generalno žigoše i smatra nepoželjnom stavi pod kontrolu, time što se donose
propisi o tome ko, gde i kako može da otvori javnu kuću, kao i pravila nadzora
i obaveze prostitutki. Smatralo se, naime, da ako ova pojava ne može da se
suzbije, onda je bolje da se ona bar reguliše, pri čemu se za opravdanje ili
moralnu racionalizaciju takvog postupka uzimaju argumenti o navodnoj boljoj
zaštiti čestitih žena i devojaka od napada i zavođenja. Legalizacija, sama po
sebi, podrazumeva i policijski i zdravstveni nadzor prostitutki, plaćanje
poreza na takav biznis i zabranu za maloletnike.
Javna
zabrana ili prohibicija prostitucije je drugi način pokušaja njenog suzbijanja,
pri čemu se prostituisanje tretira kao krivično delo ili prekršaj. Takva praksa
proizilazi iz shvatanja da će se zabranom zaštiti javni moral i trgovina
ljudima vezana za prostituciju. Međutim, ni zagovornicima rigidnog tretmana
prostitucije kao krivičnog dela ili prekršaja nije nepoznato, da su kroz
istoriju progona i kažnjavanja ovog poroka rezultati izostajali upravo zbog
hipokrizije progonitelja i "zakonima vernih građana". Vidna posledica
zabrane i u najrigidnijim režimima gde se primenjuje Šerijatsko pravo, na
primer, jeste samo povećana cena posredovanja, a ne eliminisanje same pojave.
Najveću korist od svih zabrana (ekonomskih, moralnih, zakonskih i slično) uvek
imaju posrednici između nekriminalnog korisnika i kriminalnog davaoca usluga
ili robe, ako ćemo tako nazvati i prostituciju. Pokušaji da se to ispravi sa
kažnjavanjem i javnim sopštavanjem identiteta korisnika usluga prostitutki nije
zaživeo u željenoj meri, upravo zbog hipokrizije i otpora različitih centara
moći, pa je sve ostalo kao dobra želja i marketing boraca za ljudska prava ili
nekih političkih stranaka i grupa.
Svi
ti neuspesi u suzbijanju ili, bar, držanju prostitucije i sex trafiking-a pod
kontrolu, naterali su jedan broj zaštitnika ljudskih prava iz nevladinog
sektora, ali i samih zakonodavaca, da se problema otarase tako što će se sama
pojava prostitucije i bavljenje njome abolirati, odnosno, što će se
prostitucija osloboditi bilo kakvog regulisanja i zabranjivanja. Abolicija se,
međutim, odnosi samo na prostitutke, a ne i na organizatore i posrednike u
njoj, pa se za njih zadržava represija, posebno kada se radi o trgovini ljudima
i seksualnoj eksploataciji drugih. Takav stav imaju i sve glasnija feministička
udruženja, koja za same prostitutke traže programe prevencije i pomoći bez
prinude, uz garanciju društva da prihvatanje takve pomoći neće povlačiti bilo
kakvo žigosanje za dotadašnje ponašanje, krivični ili prekršajni progon.
Zakonodavna
rešenja i programi prevencije u suzbijanju prostitucije su različiti u
različitim zemljama, a sve u zavisnosti od kulturno-religioznog miljea zemlje
ili grupe zemalja. Najčešći oblik je, međutim, prohibicija, uz hipokrizični
odnos vlasti i celog društva prema ovoj pojavi, pred kojom se kao
"najstarijem zanatu" zatvaraju oči, a usput se javno žigoše. Tek po
neki bizarni skandal nekog ministra i prostitutke ili brutalna otmica i
postupanje sa žrtvom, trgne javnost iz letargije u koju se ona uljuljkuje, uz
samoubeđivanje da se to njima neće desiti.
Naš
odnos prema prostituciji je, kako proizilazi iz našeg zakonodavstva,
prohibicioni i represivan, a koliko je on efikasan vidi se i na samim našim
ulicama, hotelima, novinskim i TV oglasima. Očigledno je da nemamo hrabrosti da
se sa samom pojavom suočimo na način na koji su to uradile neke druge države,
ka kojima težimo u udruživanju. Verovatno je jedini razlog u tome što, kako smo
naveli, prostitucija kao takva i, sama po sebi, ne ugrožava socijalnu sredinu u
tolikoj meri kao neke druge tranzicione "dečje bolesti", pa čak ni
sam sex trafiking, jer se u javnosti smatra da je to problem nekih tuđih žena i
dece, a ne naših građana. Otuda podaci MUP-a Srbije za period od 2002-2006.
godine, koje smo već pomenuli, mogu da deluju otrežnjujuće, jer prema njima
među žrtvama sex trafiking-a najviše ima naših žena i dece (85 iz SCG-e, 58
Rumunija, 46 Moldavija, 37 Ukrajina itd), uz vidljivu uzlaznost brojki po
godinama od kada je uvedena inkriminacija ovog dela: 2004. = 16; 2005. = 23 i
2006. = 4613.
Mada
neka udruženja građana i nevladine organizacije vode razložnu borbu za promenu
ovog anahronog i hipokrizičnog tretmana prostitucije u našem zakonodavstvu, oni
ipak nemaju dovoljno snage da prevladaju animozitet naše socijalne sredine, jer
snaga tog animoziteta proizilazi iz vekovima internalizovanih kulturnih,
religioznih i običajnih normi, a ne iz zakona koji ne poštuju ni oni koji ga
sprovode ili treba da to čine. Tako je, verovatno, smešno i tužno i samim
sudijama za prekršaje koji prostitutku moraju da kažnjavaju sa dvadesetak dana
zatvora, kada je privede policija nakon neke racije, a njen podvodač i
"zaštitnik" ostaje da i dalje to radi sa drugim devojkama. Pri tome,
devojke po pozivu i tzv. "poslovna pratnja" retko ili nikada ne
zapadaju u probleme privođenja i kažnjavanja, pa tako ispada da je prostitucija
samo ulična pojava, a ne višeslojni način delovanja organizovanog kriminala.
Dekriminacija ili abolicija prostitucije je, prema svemu što kriminologija u
prevenciji kriminaliteta do sada zna, očigledno jedini način da se suzbije
kriminalizacija i eksploatacija ulične prostitucije i prostitucije "viših
nivoa", jer kada nema zabrane smanjuje se potreba za
"zaštitnicima" i posrednicima. Legalizovanjem "najstarijeg
zanata", prema tome, omogućiće se legalna kontrola te vrste
"zanata", sa pravilima i obavezama koja postoje za svako
iznajmljivanje radne snage. Nema sumnje, međutim, da će izvesni oblici
eksploatacije i "rada na crno" opstati, na isti način kako se
eksploatišu, na primer, najamni radnici koji u Beogradu čekaju kod Vukovog
spomenika. Ali, dok ovi potonji iznajmljuju snagu svoga tela za najteže poslove
i pri tome ni oni ni iznajmljivači ne podležu poreskim obavezama, dotle
uhapšenim prostitutkama, koje takođe iznajmljuju svoje telo za ne baš lake
"poslove", policija i prekršajni sudovi oduzimaju sav novac koji se u
momentu hapšenja kod njih nađe, kao da je ukraden. Opravdanje ili, bolje
rečeno, racionalizaciju takve plenidbe sudovi nalaze u Zakonu o prekršajima, a
zakonodavac u tzv. shodnoj primeni odredaba KZ-a o stečenoj imovini koja je
rezultat izvršenja krivičnog dela. Da li je to baš tako?
13.
Isto, op. cit.
(1) BOŠKOVIĆ,
M.: Kriminologija i socijalna patologija,
Matica srpska, Novi Sad, 1995.
(2) MIJALKOVIĆ,
S.: Trgovina ljudima u Srbiji - krivičnopravni, fenomenološki i viktimološki
aspekti, Zbornik radova sa savetovanja u
Paliću, IKSI, Beograd, 2007.
(3) NIKOLIĆ,
Z.: Kriminologija sa socijalnom
patologijom, Narodna knjiga, Beograd, 2000.
(4) ŠPADIJER-DŽINIĆ,
J.: Socijalna patologija, Stručna
knjiga, Beograd, 1988.
The wave of
expansion of prostitution in our regional surroundings, that swept us in early
nineties with the disintegration of the former country and following transition
and impoverishment of the nation, got even more complicated with the addition
of people-trading or sex trafficking phenomenon. The development of phenomenon
itself was greatly influenced and initiated by wars in the surroundings,
presence of foreign armies and soldiers in the region, as consumers of such
"services" and the development of new transitional routes in the area
(to Kosovo and Metohia, Bosnia, etc). That way, the so called "oldest
trade" grew from relatively insignificant and tolerable
socially-pathological issue to a disturbing criminal activity that forced us as
a state to incriminate and mark sex trafficking as criminal act punishable by
law. Is that just enough, why is prostitution so liable to criminalization and
exploitation, and how can we suppress it, is the theme of this article.
KEY WORDS: prostitution /
sex trafficking / pathology / etiology / criminalization / prevention